Blog over vertalen, taal en cultuur

Wanneer men als vertaler wil gaan werken

Tue, 24 Jan 2017 15:34:00 GMT

Het beroep vertalen is een vrij beroep. Dit wil zeggen dat in principe iedereen vertaler kan worden. Echter, een gedegen kennis van het taalgebied waarin je wilt werken is een vereiste. Deze kennis kan men vergaren door het volgen van een opleiding tot vertaler.

Opleidingen tot vertaler zijn er in verschillende gradaties. Zo kan men een cursus volgen tot het spreken en schrijven van de taal waarin men werkzaam wilt zijn. Of men volgt een deeltijd- of hbo-opleiding. Tevens is het mogelijk een opleiding tot vertaler te volgen op academisch niveau. Dit laatste is met name interessant wanneer men graag als vertaler van literaire stukken aan de slag wil.

Vertalen is een redelijk voor de hand liggend vak wanneer men zelf afkomstig is uit een ander land, maar wel over een gedegen kennis beschikt van de Nederlandse taal.

Wil men zich richten op een specifiek vakgebied, zoals het vertalen van ondertiteling bij televisieprogramma's, of de vertaling van juridische en/of officiele documenten, dan is specialisatie binnen dat vakgebied ook een vereiste. Tenslotte spreken de meeste mensen wel bijvoorbeeld Engels, maar bijvoorbeeld een diploma vertaling Engels vereist meer kennis. Een goede basis op het gebied van juridische zaken is onmisbaar wanneer men juridische documenten wil vertalen, en kennis van techniek wanneer men bijvoorbeeld handleidingen in de bouw wil gaan vertalen.

Het vak vertaler is een veelzijdig vak. Men kan er alle kanten mee op. Het kiezen van de juiste branche lijkt vrij simpel. Pas hetzelfde principe toe als voor schrijven: vertaal wat je weet. Dus richt je op het vertalen van zaken waar je veel van weet.

Tolk: een spion in andermans wereld

Tue, 24 Jun 2014 19:21:00 GMT

Het tolkwerk vanuit een cabine is zeker een vak apart. Je moet zo veel dingen tegelijkertijd doen – voortdurend luisteren, vertalen, spreken, en in fracties van seconden beslissingen nemen over taal, zinsbouw, betekenis en meer. In haar interview vertelt Maria Pirson, vertaler/simultaantolk Engels-Russisch (link naar het interview in het Russisch) over haar werk. Het interview betreft natuurlijk meer de Russische realiteit – Maria woont en werkt in Rusland – maar het bevat ook universele tips die je als beginnend tolk kunt gebruiken.

Kom nooit onvoorbereid. Schroom niet om je klant nadrukkelijk om presentaties, artikelen, overige documenten ter voorbereiding te vragen
Kijk goed met welke vertaalbureaus je in zee gaat. Werk samen slechts met diegene die opdrachtnemers zorgvuldig selecteren en kwaliteit hoog in het vaandel hebben staan
Werk als simultaantolk altijd met een collega samen. Zodat jullie elkaar elk half uur kunnen afwisselen. Maria zelf moest een keer drie dagen lang alleen simultaan tolken, kreeg daardoor een zenuwinzinking en kon vervolgens enkele maanden niet aan de slag
Blijf onzichtbaar. Een tolk moet onzichtbaar blijven zodat onderhandelaars elkaar kunnen horen en van de communicatie kunnen genieten

Het is ook altijd leuk om over de ontwikkeling van het vak te lezen. Zo werken de tolken van vandaag in Rusland blijkbaar helemaal anders dan hun collega`s in de tijd van de Sovjet-Unie. De situatie is veranderd en de eisen die aan een tolk worden gesteld dus ook.

Er werd vroeger simultaan getolkt slechts bij politieke onderhandelingen, officiële toespraken enz. Het ging daarbij meestal om ‘voordrachten met veel franje’. Het hoofdcriterium voor het werk van een tolk was dus ‘dat het maar prettig is om aan te horen’. De inhoud was minder belangrijk. Ze zaten al tolkend de toespraak te redigeren. ’Bij het simultaan tolken kun je een derde van de informatie kwijtraken en het is absoluut normaal’ was de standaard.

Vanaf de jaren 90 worden simultaantolken steeds vaker ingezet bij verschillende wetenschappelijke conferenties en zakelijke onderhandelingen, waarbij alle informatie zo nauwkeurig mogelijk weergegeven moet worden. Niets mag weggelaten worden, al krijg je daardoor iets minder mooi opgebouwde constructies. ‘Jonge’ tolken proberen dus alles zo volledig mogelijk weer te geven, terwijl professionals boven de 50 meer over de schoonheid van de gesproken tekst inzitten. Ze vormen twee niet bijzonder op elkaar gestelde ‘kampen’. Een generatieconflict noemt Maria het.

En tot slot. Volgens Maria is het Duits een heel zachte taal die mooi klinkt en waarmee ‘elke beweging van de ziel nauwkeurig omschreven kan worden’. En ik ben het met haar eens.

De vertaler en zijn doeltaalland

Mon, 05 May 2014 18:15:00 GMT

Hieronder publiceer ik twee verschillende meningen. In het eerste betoog wordt beweerd dat het wel nodig is. De tweede tekst is een tegenbetoog. En wat vindt u?

Jazeker!

Interculturele communicatie, dus contact tussen mensen met verschillende culturele achtergronden, is al zo oud als de wereld. Dit contact kan verschillende vormen hebben. Maar meestal vindt het plaats met behulp van een tolk of vertaler. Dus met behulp van iemand die over zogenoemde interculturele competentie beschikt. Vertalers en tolken zijn per definitie specialisten op het gebied van cultuurverschillen. Hun werk is immers in opdracht van mensen die een andere taal spreken, uitingen in een bepaalde taal te ontsluiten. En alle taaluitingen komen voort uit een bepaalde cultuur, met alle eigenaardigheden van dien.

De vertaling van culturele verwijzingen is een thema dat centraal staat in vele vertaalwetenschappelijke werken. Hoe vertaal je iets wat helemaal geen equivalent in je doeltaal heeft? Eigennamen van personen en objecten, landschappelijke bijzonderheden, historisch en tegenwoordig politieke en administratieve instellingen, nationale gerechten en dranken, enz. zijn de specifieke culturele begrippen die de vertaler niet alleen moet weten te herkennen maar ook een goede vertaling ervan moet opleveren, zodat de relatie tussen boodschap en ontvanger in de doeltaal dezelfde blijft als die tussen de originele boodschap en de originele ontvanger. Cultuurgebonden realia vormen een behoorlijke uitdaging en doen een flink beroep op de creativiteit van de vertaler en op zijn kennis van de cultuur van de doeltaal.

Bovendien zijn er andere culturele elementen die even moeilijk zijn te vertalen zoals fraseologismen, tussenwerpsels, afwijkingen van de literaire norm, calembours, afkortingen. In de Russische media en in de politiek worden vandaag de dag bijvoorbeeld meer en meer zegswijzen gebruikt. Er komen voortdurend nieuwe zegswijzen waarvan de oorsprong te vinden is in literaire werken, liederen en folklore. Russen herkennen zulke zegwijzen meteen en weten meestal ook waar ze vandaan komen, maar voor buitenlanders blijven ze vaak een linguistische raadsel.

De moderne Russische taal wordt ook heel sterk beïnvloed door nieuwe sociaal-economische ontwikkelingen en gegevens, waardoor de vertaler tegenwoordig steeds met nieuwe begrippen geconfronteerd wordt. Neologismen die bepaalde connotaties hebben, nieuwe ontwikkelingen in de wereld van de technologie, nieuwe huishoudelijke apparaten, computers brengen ook vaak nieuwe woorden en begrippen mee.

Het is ook heel belangrijk voor de vertaler realia en gewone woorden goed te kunnen onderscheiden, waarbij hij moet beseffen dat wat in het origineel volstrekt niet opvalt, in vertaling een sterk exotische klank kan hebben, ook daarom is het noodzakelijk om naast de taal ook de cultuur waaruit wordt vertaald goed te kennen.

De vertaler moet ook rekening houden met de normen voor correct taalgebruik, gedragsnormen, gewoontes en tradities. Voor de vertaler is het van groot belang zich te kunnen aanpassen aan alle situaties.

Maar de interculturele competentie is geen vanzelfsprekende vaardigheid. De taak van de vertaler is namelijk mensen te helpen ondanks taal- en cultuurverschillen met elkaar te communiceren en met elkaar te kunnen samenwerken. In deze tijd van globalisering en open grenzen binnen Europa kan de vertaler niet langer talen op zichzelf, in isolatie, bestuderen.

Een taal leer je pas echt goed wanneer je je in het land bevindt waar die taal gesproken wordt. Actief betrekken van de culturele componenten bij het aanleren van een andere taal zorgt ervoor dat je beter gestimuleerd bent en dat je interesse voor de taal voortdurend groeit.

Om de doeltaal te beheersen moet de vertaler niet alleen schrijf- en spreekvaardigheden hebben, maar ook een doeltreffende communicatievaardigheid in die taal ontwikkelen. Hij moet leren een relatie met mensen in een andere cultuur op te bouwen, en proberen de levende, praktische kennis van die taal onder de knie te krijgen.

Gebruikte literatuur

Heili Verstraete. "De wereld van Cees Nooteboom." De taal van Peter de Grote. Russisch-Nederlands contacten en contrasten. Emmanuel Waegemans (red.). Acco. Leuven/Voorburg 2006
Olga Novitskaja. "Op d`onacht der moederlyke taal in Rusland." De taal van Peter de Grote. Russisch-Nederlands contacten en contrasten. Emmanuel Waegemans (red.). Acco. Leuven/Voorburg 2006

Nee, dat hoeft niet

Dit is een kwesties waarover heel verschillend kan worden gedacht. Ja, inderdaad, een goede vertaler moet over een uitgebreide kennis van de talen waarmee hij werkt beschikken en over de cultuur van de landen waarin deze talen worden gesproken. Met de taalkennis is alles duidelijk, maar hoe diep moet zijn kennis van de cultuur zijn?

In hoge mate hangt dit ervan af, in welke richting hij is gespecialiseerd. Een Nederlandse ingenieur die tijdens zijn professionele carrière kennis heeft vergaard over bijvoorbeeld windenergie kan later desgewenst een zeer gespecialiseerde vertaler worden, die zich in zijn werk voornamelijk op vaktalige teksten richt. In dit geval spelen vakjargon en terminologie die specifiek zijn voor die ene branche of soms specifiek voor dat ene bedrijf, een grote rol. Dus is hier zijn specialisatie in een technisch vakgebied veel belangrijker dan de kennis van bijvoorbeeld realia van zijn doeltaal.

Bovendien is vermeldenswaard, dat de snelle ontwikkeling van het Internet het beroep van vertaler (en veel andere beroepen) voorgoed heeft veranderd. Vele jonge vertalers hebben die goede oude tijd waarin vertalers nog met een tikmachine werkte en hun vertalingen per post opstuurden niet gekend. Nu werkt iedereen met de computer en vertalingen worden met een muisklik per e-mail opgestuurd. Vertalers beschikken tegenwoordig over veel meer informatie en technologie.

Internet biedt vertalers uitstekende mogelijkheden om zich in te lezen rond het onderwerp van de te vertalen tekst. Er is immers vrijwel geen thema te bedenken waarover op internet geen onuitputtelijke stroom van informatie te vinden is. Naslagwerken of relevante publicaties zijn vaak met enkele klikken van de muis binnen handbereik.

Daarnast beschikken vertalers tegenwoordig over veel hulpmiddelen zoals on line terminologiedatabanken die specifieke terminologie bevatten en de mogelijkheid geven om teksten in verschillende talen naast elkaar te leggen. Zo kan de vertaler kijken hoe zijn collega’s bepaalde termen hebben vertaald.

Professionele Internet-forums, online kranten, Skype, radio, waarom dan nog naar het buitenland afreizen?

De vertaler en de maatschappij

Sat, 15 Mar 2014 12:31:00 GMT

Vertalers en tolken spelen een cruciale rol in een wereld die in rap tempo internationaliseert. Zij slaan een brug tussen partijen die elkaars taal niet machtig zijn.

Vandaag de dag kiezen steeds meer vertalers voor freelance werken. Als freelance-vertaler is het hard werken, maar staat wel tegenover dat – als je het goed doet – de verdienste een stuk hoger kunnen zijn dan wanneer je in dienst bent van een vertaalbureau. Maar het levert wel meer onzekerheid op en je moet bijvoorbeeld ook zorg dragen voor een eigen pensioenafdracht. Sommige freelance-vertalers werken bijna fulltime voor een en het zelfde vertaalbureau. Soms is dit voor vertaalbureaus aantrekkelijk omdat ze dan geen premies hoeve te betalen en ook geen kosten hebben wanneer het even wat minder gaat. Voor de freelancer is het voordeel hiervan dat hij of zij op een vaste basis opdrachten heeft en zelf nauwelijks hoeft te zoeken naar klanten.

Welke eigenschappen worden tegenwoordig verwacht van de (freelance) vertaler behalve eeuwige standaard-vertalereigenschappen?

Professionele vertalers van vandaag moeten meer computer-geletterd zijn dan ooit tevoren. In het moderne vertaalproces is de invloed van computers en vertaalprogramma's (CAT) enorm. In de laatste jaren is de gemiddelde hoeveelheid werk die een enkele vertaler kan verzetten in sommige gevallen zelfs meer dan verdubbeld. Dankzij CAT-software hoeven vertalers identieke zinsdelen en zinnen niet telkens opnieuw te vertalen. Het resultaat is een gestroomlijnd vertaalproces, een consequentere vertaling en een betere kwaliteitscontrole tegen veel lagere kosten.

De opkomst van nieuwe informatiebronnen, met name van Internet, heeft de rol van de vertaler uitgebreid met een nieuwe functie: die van specialist in het ontsluiten van informatie. Er wordt een beroep gedaan op de vertaler als landendeskundige en er wordt van de vertaler verwacht dat hij in korte tijd antwoord kan geven op vragen over de cultuur, het economische leven, het rechtssysteem of de politiek in "zijn" taalgebied. Deze uitbreiding van de taken van de vertaler heeft zijn weerslag op het product dat de vertaler moet leveren. Waar voorheen kon worden volstaan met een letterlijke vertaling, moet de vertaler tegenwoordig vaak selecteren en zelfstandig keuzes maken om informatie toegankelijk te maken voor de opdrachtgever.

Het gedachte over de rol van de vertaler in de moderne maatschappij is mooi samengevat door een van de auteurs van de Volkskrant in zijn artikel Vertaler is held van de 21ste eeuw:

Een grotere openheid van de wereld, de grotere toegankelijkheid en het alom opkomende besef van multiculturalisme, dus ook veeltaligheid, gaat heden gepaard met een grote revolutie op het terrein van communicatie, een elektronische omwenteling die kans biedt op snellere en algemenere wederzijdse benadering, intermenselijk contact. Ook hier treedt de vertaler of vertaalster op de voorgrond en iedereen zal zich tot hen richten. Het is evident dat zonder hen geen dialoog, overleg of kennisvergaring mogelijk is.

Literair vertalen

Sun, 09 Mar 2014 21:22:00 GMT

Soms denk ik dat ik als een beginnend vertaler de stap naar literair vertalen zou niet durven te nemen, hoewel het me ontzettend leuk lijkt. Ik weet niet namelijk precies hoe ik het moet aanpakken. Allerlei vragen dringen zich op, van de meest prozaïsche zoals de geringe honorering en of je ervan zal kunnen leven tot de eerder filosofische, of bijvoorbeeld de ideale vertaling überhaupt bestaat.

Sommigen noemen literatuur vertalen een kunst, een soort interpretatie van een origineel werk. Maar er bestaat ook de mening dat literair vertalen liever als een ambacht moet worden beschouwd. Ja, inderdaad, oefening baart kunst, maar zonder talent kom je er niet, toch? Ik denk, hoewel je geen schrijver bent, leg je toch wel iets van jezelf in je vertaling.

Volgens mij is in dit vak ook een opleiding waar de nadruk op de praktijk ligt essentieel. Je moet eindeloos oefenen, veel lezen, om je taalgevoel te ontwikkelen en vertrouwd te raken met allerlei soorten taalregisters. Het vakmanschap van de vertaler bestaat, neem ik aan, voor de helft uit talent en voor de helft uit scholing. Zou iemand van jullie als boekvertaler het aandurven (of heeft iemand van jullie het aangedurfd) om te gaan vertalen zonder een speciale opleiding? De wereld van het literair vertalen lijkt een gesloten bolwerk te zijn. Is te concurrentie binnen dit bolwerk groot? En hoe wordt er "nieuw bloed" toe toegelaten?

Op professionele internet forums hoor je vaak literair vertalers klagen over allerlei dingen. Over de geringe waardering voor hun vakmanschap. Over de magere honorering. Over het geploeter, de eenzaamheid. Maar desondanks schijnen literair vertalers stiekem te weten, dat ze een prachtberoep hebben. Toch?